તિથિ એટલે શું?
તિથિ એટલે ચંદ્ર આધારિત દિવસ. અમાસે ચંદ્ર અને સૂર્ય એક જ દિશામાં હોય છે. ત્યાંથી ચંદ્ર સૂર્યથી દરેક 12 અંશ આગળ જાય ત્યારે એક તિથિ પૂરી થાય છે. આ રીતે એક મહિનામાં 30 તિથિ થાય છે.
છેલ્લે સુધાર્યું:
સુદ અને વદ
મહિનાના બે પખવાડિયા છે. અમાસ પછી ચંદ્ર વધતો જાય તે સુદ (શુક્લ પક્ષ) અને પૂનમ પછી ઘટતો જાય તે વદ (કૃષ્ણ પક્ષ). દરેક પક્ષમાં 15 તિથિ છે. સુદની 15મી તિથિ પૂનમ અને વદની 15મી તિથિ અમાસ છે.
| ક્રમ | સુદ | વદ |
|---|---|---|
| 1 | એકમ | એકમ |
| 2 | બીજ | બીજ |
| 3 | ત્રીજ | ત્રીજ |
| 4 | ચોથ | ચોથ |
| 5 | પાંચમ | પાંચમ |
| 6 | છઠ | છઠ |
| 7 | સાતમ | સાતમ |
| 8 | આઠમ | આઠમ |
| 9 | નોમ | નોમ |
| 10 | દસમ | દસમ |
| 11 | અગિયારસ | અગિયારસ |
| 12 | બારસ | બારસ |
| 13 | તેરસ | તેરસ |
| 14 | ચૌદસ | ચૌદસ |
| 15 | પૂનમ | અમાસ |
આજની તિથિ કઈ ગણાય? (ઉદયા તિથિ)
તિથિ ઘડિયાળના દિવસ સાથે બદલાતી નથી. તે દિવસના કોઈ પણ સમયે શરૂ કે પૂરી થઈ શકે. ગુજરાતી પંચાંગમાં સૂર્યોદય વખતે જે તિથિ ચાલતી હોય તે આખા દિવસની તિથિ ગણાય છે. તેને ઉદયા તિથિ કહે છે. વૈદિક સમય પર તિથિ સાથે તે ક્યારે પૂરી થાય છે તે સમય પણ બતાવીએ છીએ.
તિથિ કેટલી લાંબી હોય?
ચંદ્રની ગતિ એકસરખી નથી, એટલે તિથિ આશરે 19 થી 26 કલાક સુધીની હોઈ શકે. તેના કારણે બે ખાસ સ્થિતિ બને છે:
- ક્ષય તિથિ: કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયની વચ્ચે શરૂ થઈને પૂરી પણ થઈ જાય, તો કોઈ દિવસ તેના નામે ઓળખાતો નથી.
- વૃદ્ધિ તિથિ: કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદય સુધી ચાલે, તો સતત બે દિવસ એક જ તિથિ ગણાય.
ગુજરાતી મહિના
ગુજરાતમાં અમાંત પદ્ધતિ ચાલે છે: મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે. ગુજરાતી વર્ષ કારતક મહિનાથી શરૂ થાય છે.
| ગુજરાતી મહિનો | સંસ્કૃત નામ | આશરે |
|---|---|---|
| કારતક | Kartika | ઑક્ટોબર – નવેમ્બર |
| માગશર | Margashirsha | નવેમ્બર – ડિસેમ્બર |
| પોષ | Pausha | ડિસેમ્બર – જાન્યુઆરી |
| મહા | Magha | જાન્યુઆરી – ફેબ્રુઆરી |
| ફાગણ | Phalguna | ફેબ્રુઆરી – માર્ચ |
| ચૈત્ર | Chaitra | માર્ચ – એપ્રિલ |
| વૈશાખ | Vaishakha | એપ્રિલ – મે |
| જેઠ | Jyeshtha | મે – જૂન |
| અષાઢ | Ashadha | જૂન – જુલાઈ |
| શ્રાવણ | Shravana | જુલાઈ – ઑગસ્ટ |
| ભાદરવો | Bhadrapada | ઑગસ્ટ – સપ્ટેમ્બર |
| આસો | Ashvin | સપ્ટેમ્બર – ઑક્ટોબર |
ઉત્તર ભારતમાં પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિ છે, જેમાં મહિનો પૂનમે પૂરો થાય છે. એટલે વદ પક્ષમાં ત્યાંનો મહિનો આપણાથી એક આગળ હોય છે. ઉદાહરણ: આપણી આસો વદ, ઉત્તર ભારતમાં કાર્તિક કૃષ્ણ કહેવાય. તહેવારની તારીખ એ જ રહે છે, ફક્ત મહિનાનું નામ બદલાય છે.
અધિક માસ
ચંદ્રનું વર્ષ સૂર્યના વર્ષ કરતાં આશરે 11 દિવસ ટૂંકું છે. આ ફરક સરભર કરવા લગભગ દર ત્રણ વર્ષે એક મહિનો વધારાનો આવે છે, જેને અધિક માસ કહે છે. જે મહિનામાં સૂર્ય નવી રાશિમાં પ્રવેશ ન કરે તે અધિક માસ બને છે.
વિક્રમ સંવત
ગુજરાતી નવું વર્ષ દિવાળી પછીના દિવસે, કારતક સુદ એકમે (બેસતું વર્ષ) શરૂ થાય છે. વિક્રમ સંવત ઈસવી સન કરતાં 56 કે 57 વર્ષ આગળ છે: દિવાળી સુધી ઈસવી સન + 56, પછી + 57.
અમે તિથિ કેવી રીતે કાઢીએ છીએ
તમારા શહેરના સૂર્યોદય સમયે ચંદ્ર અને સૂર્યની સ્થિતિ ખગોળીય ગણતરીથી કાઢીએ છીએ. તિથિ પૂરી થવાનો સમય આખી દુનિયામાં એક જ ક્ષણ છે, પણ દરેક શહેરમાં તે સ્થાનિક સમયમાં દેખાય છે. એટલે વિદેશમાં ક્યારેક ભારત કરતાં જુદી તિથિ આવી શકે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
અગિયારસ ક્યારે છે તે કેવી રીતે જાણવું?
સુદ અને વદ બંને પક્ષની 11મી તિથિ અગિયારસ (એકાદશી) છે. વ્રતની તારીખ માટે ઉદયા તિથિ જોવાય છે; વૈષ્ણવ અને સ્માર્ત પરંપરામાં ક્યારેક એક દિવસનો ફરક હોય છે.
વિદેશમાં તિથિ ભારત કરતાં જુદી કેમ આવે છે?
તિથિ સૂર્યોદય વખતે ગણાય છે, અને લંડન કે ન્યૂયોર્કનો સૂર્યોદય ભારતથી કલાકો પછી થાય છે. એટલા સમયમાં તિથિ બદલાઈ ગઈ હોય તો ત્યાંની તિથિ જુદી આવે.
પૂનમ અને અમાસ કઈ તિથિ છે?
પૂનમ સુદની 15મી તિથિ છે અને અમાસ વદની 15મી તિથિ છે.